اصل چهارم در حدوث عالم بدان كه از جمله چيزهائى كه اين كلمات اعجاز آيات نبوى بر آن دلالت دارد حدوث عالم است ، چنانچه فرمود : خدا اوّل است پيش از همه چيز ، و اوّليّتش اضافى نيست ، كه چيزى پيش از او تواند بود ، يا آنكه زمان موجودى نيست كه اوّليّت به آن اعتبار باشد ، تا لازم آيد كه آن زمان بر او سابق باشد ، و تحقيق و معنى اوّليّت و سبق الهى در اين مقام مناسب نيست . و ليكن اعتقاد بايد داشت كه آنچه غير خداوند عالميان است زمان وجودش از طرف ازل متناهى است ، كه چندهزار سال است ، و وجودشان زمان اوّلى دارد ، امّا خداوند عالميان قديم است ، و وجود او را اوّلى و نهايتى نيست . و حدوث عالم به اين معنى اجماع جميع اهل اديان است ، و هر طائفه‌اى كه دينى داشته‌اند و به پيغمبرى مؤمن بوده‌اند ، به اين معنى قائل بوده‌اند ، و آيات بسيار بر اين معنى دلالت دارد ، و اخبار بر اين معنى متواتر است . و جمعى از حكما كه به پيغمبرى و شرعى قائل بوده‌اند ، و مدار امور را بر عقل ناقص خود مىگذاشته‌اند ، به قدم عالم قائل نبوده‌اند ، و به عقول قديمه قائل شده‌اند ، و افلاك را قديم مىدانند ، و هيولاى عناصر را قديم مىدانند . و اين مذهب كفر است ، و مستلزم تكذيب پيغمبران است ، و متضمّن انكار بسيارى از آيات قرآنى است ؛ زيرا ايشان را اعتقاد اين است كه هر چيز كه قديم است عدم بر او محال است ، و هيولى و صورت افلاك را قديم مىدانند ، پس مىبايد كه بر طرف شدن و متفرّق شدن افلاك و كواكب محال باشد ، و حال آنكه حق‌تعالى در سورهء انشقاق و انفطار و غير آنها از مواقع بسيار مىفرمايد كه : در